ETHEM NEJAT VE KÖY ENSTİTÜLERİ...

                                   Soldan sağa TKP Merkez Komite Heyeti Reisi Mustafa Suphi, Kâtib-i

                                        Umumisi Ethem Nejat ve âzâdan Kayserili İsmail Hakkı

Mustafa Suphi ile beraber 15 yoldaşın (ki birisi kadındır ve Mustafa Suphi’nin Rus eşidir), 28-29 Ocak 1921 yılı cumartesi gecesi Trabzon’da denizin ortasında topluca ve kalleşçe öldürülmelerinin tartışması aradan 105 yıl geçmesine karşın hâlâ devam ediyor. Yahya Kâhya ve adamları tarafından katledilen 15 yoldaşın arasında bulunanlardan biri de öğretmen-İzmir Maarif Müdürü Ethem Nejat’tır. Ehtem Nejat, fikir ve eylemleri “Köy Enstitüleri”nin ilk kaynaklarından birisi sayılıyor.

Her yıl 17 Nisan’da kutlanan “Köy Enstitüleri”nin* kuruluşunun 86. yılı mutlaka bu yıl da ülkemizde kutlanacak. Tabii devrimci-demokrat-aydın eğitimciler, yazarlar bir kez daha Köy Enstitüleri’ni anlatacaklar. Köy Enstitüleri’nin kuruluşunun 81. yılı nedeniyle ben de bazı kaynaklardan yararlanarak, bloğumda 2021 yılı Nisan ayında iki yazı kaleme almıştım.

Bu yıl da 1921 yılı Ocak ayının sonlarında Bakü’den gelip Kars’a, oradan Erzurum’a, oradan da Trabzon’a yönlendirilen ve 15 yoldaşı ile birlikte Karadeniz’de boğdurulan Türkiye Komünist Partisi Merkez Heyeti Reisi Mustafa Suphi’nin sağ kolu, Partinin Kâtib-i Umumisi-eğitimci Ethem Nejat’ın, Köy Enstitüleri’nin ilk temellerini nasıl attığına ilişkin bazı kaynaklardan edindiğim çalışmalarını aktaracağım..

Önce 1917 Ekim Devrimi’nin ardından “Bolşevikler”in Rusya’da duruma hâkim olmalarından sonra dünyadaki milliyetler sorununun işçi sınıfının önderliğinde nasıl çözüleceğine ilişkin yol haritası belirlemek için “Şark Milliyetler Kurultayı” düzenlemelerini ve bu kurultaya katılan ülkeler ile Türkiye’de kimlerin katıldığını aktaracağım…

Mustafa Suphi ve komünist yoldaşları, 1-7 Eylül 1920 tarihleri arasında Bakû’de toplanan ve aralarında Arapların, Hintlilerin, İranlıların, Afganistanlıların, Moğolların, Özbeklerin, Kırgızların, Ermenilerin, İran Kürtlerinin, Çinlilerin, Japonların ve başka da kavimlerin, milletlerin katıldığı “Şark Milliyetleri Kurultay”ına Türkiye’yi temsilen katılan delegeler arasındadırlar. Kurultay’a çeşitli milletlerden yaklaşık 2 bin kişi katılır. En çok katılım ise 235 kişiyle Türkiye’den olur.

Katılımcıların hepsi kendi bölgelerinin yerel kıyafetlerini giyerek gitmiştir kongreye. Hepsinin de boynunda, belinde kılıçlar, hançerler, tabancalar, kamalar vardır. Kimisi agelli, sarıklı, kimisi kavuklu, kalpaklıdır. Kurultay marşlar, çığlıklar, kılıç, hançer şakırtıları arasında açılır. Her milletten temsilciler kendi dilinde bağırır, sloganlar atar…

Kongreyi düzenleyen teşkilat, “3. Komünist Enternasyonal”dir. Enternasyonal Başkanı da Lenin’in “sağ kolu” Yahudi kökenli Alexander Zinovyef ile diğer bazı önderlerdir.

Remzi Kitabevi’nden çıkan “Suyu Arayan Adam” ile “Enver Paşa-Makedonya’dan Orta Asya’ya 1914-1922” kitapların da yazarı olan Süreyya Aydemir, “Enver Paşa” kitabında, Enver Paşa’nın kongrenin son gününde biraz ümitsiz şüpheli bir bekleyişten sonra, Bakû’den ayrılan Zinovyef Heyeti ile birlikte Moskova’ya döndüğünü anlatır.

Aydemir, Kurultay’a “Niçin Doğu halkları” dendiğine açıklık getirerek, şunları aktarır:

“Niçin Doğu halkları da Doğu milletleri değil? Evet, Doğu halkları deniyordu. Çünkü Doğuda Milletleşme, henüz tam değildi. O halde bu kurultaya, milletlerin değilse bile, Anti-emperyalizmde birleşen, daha doğrusu, Emperyalist nizam altında ezilen ülke veya halkların her ülkenin temsilcisi veya her örgütün mensubu girebilirdi. Enver Paşa da Moskova’da şimdi ‘İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı’ adını verdiği veya öyle kabul ettiği bir merkezin Başkanı değil miydi? O halde buraya katılabilirdi. Henüz hazır olmasa bile, dönüşte Almanya’dan davet edeceği bazı Müslüman aydınların katılmasıyla, bu merkezi kuracaktı. Hülasa Enver Paşa, ‘Fas, Tunus, Cezayir ve Trablusgarp İnkılaplarını temsilen’ bulunuyordu.”

                    SUPHİ'LERİN ANADOLU’YA HAREKETİ

Aydemir, Türkiye Komünist Kongresi’nin ise Bakû’ye doluşan Türk asker esirlerini de toplayarak, 10 Eylül’de kendi kongresini açtığını belirtir… Aydemir, “Bir süre sonra bu partiyi yürüten Mustafa Suphi ve 15 kadar arkadaşının Mustafa Kemal’le iş birliği yapmak ümidi ile Anadolu’ya hareket ettiklerini” anlatır:

“Ama yadırganma ve sert müdahaleler, daha Kars’ta başlayacaktır. Bakü’de Enver Paşa’nın nutkunu okuyan Mehmet Emin’le birkaç arkadaşı, kafileden alıkonulacaklardır. Her şey onu göstermektedir ki, Mehmet Emin, karışık ve şüpheli bir adamdı.

Mustafa Suphi ile yeni evlendiği Rus asıllı eşi ve bir grup arkadaşı ise çetin ve çok baskılı şartlar altında, Ankara’ya değil, Trabzon’a sevk olunacaklar ve orada geri gönderilmek üzere bindirildikleri gemiden, Sürmene’de bir başka motora aktarılarak denizde öldürüleceklerdir. Ölenlerin tam isimleri, hatta tam sayıları belli değildir. Ama Karadeniz’de ölenler, 15’ler olarak anılır.”

           HALİL PAŞA’YA YAZILAN MEKTUP

Süreyya Aydemir, o sırada Trabzon’da bulunan İttihatçılardan Küçük Talât (Muşkura) Bey’in oradan, Sohum’da bulunan Halil Paşa’ya (Enver Paşa’nın amcası) bu olay hakkında uzunca bir mektup yazdığını belirterek, şunları kaydeder:

“Bu mektubu vermeyeceğim. Çünkü, Küçük Talât Bey bu mektubunda, Müdafaa-i Hukuk üyelerini ve isimlerini vermek suretiyle, askeri ve sivil şahsiyetleri de tertibe dahil gösterir. Bu ise, elbette ki onun, bugün üzerinde kesin konuşulamayacak bir iddiasıdır.

Mustafa Suphi’ye gelince? Umumi toplantılar dışında onu, yalnız bir defa ve kısa süren bir ziyaret sırasında, partisinin merkezinde yakından gördüm ve dinledim. O zaman Bakü’de bulunan ve Moskova’daki Şark Dilleri Enstitüsü’ndeki hocalığından Türkiye’ye dönünce, bir süre sonra Türk Dil Encümeni, Türk Dil Kurumu Üyesi ve Çanakkale Mebusu olarak Atatürk’ün çevresinde çalışan Ahmet Cevat (Emre) bu ziyarete giderken beni de beraberine aldı. Mustafa Suphi, Rus asıllı eşi ile, yeni ve biraz da lüzumsuz bir gösteriş içinde evlenmişti. Arkadaşları ile, Ankara yolculuğuna hazırlandığı günlerdi. Dinç, hareketli ve kendinden emin bir hali vardı. Bizi, biraz da yukarıdan bakan bir yakınlıkla kabul etti. Saçlarını makineyle kestirmişti. Üstünde, belinden kordonla bağlanmış bir Kafkas gömleği vardı. Külot pantolon ve çizmeliydi. Kendisine daima, ‘Hocam’ diye hitap ettiğim ve güçlü bir akıl ve mantık adamı olan Ahmet Cevat, düşünceli, kaygılıydı. Cevat Bey’in, ta Abdülhamit sürgünlerinden başlayan çile ve siyasi tecrübeleri vardı.

AHMET CEVAT, SUPHİ’LERİN GİDİŞİNDEN KAYGILI

Mustafa Suphi’ye alçak bir sesle, ama derinden gelen sezişlerini açıklayarak, düşündüğü gibi konuştu. Onun Anadolu’ya geçmesini doğru bulmuyordu. Cevat Bey’e göre, bu seyahat ve teşebbüs tehlikeliydi. Bu yolculuğa güvenilmezdi. Bundan vazgeçmeliydi. Gerçi bu söyleyeceklerinin kâr etmeyeceğini ve Mustafa Suphi ile arkadaşlarının, dönüşü olmayan bir yola, arkalarından bir esrarlı elle itildiklerini, bundan vazgeçmelerinin, kendi iradelerinin sınırını aştığını seziyordu. Ama gene de uyarılarını açıkça yaptı. Bu karşılamadan bende kalan en silinmez sahne, Mustafa Suphi’nin, yarı şaka yarı ciddi, ama gururlu bir eda ile havaya dağılan son cümlesidir:

“- Cevat Yoldaş! Bizim meslek dervişlik! Gideceğiz! Sonuna gelince?...”

Evet, gittiler. Ve dönmediler. Aradan çok geçmedi. 15’lerin Karadeniz’deki sonlarının haberi, bütün dünyaya yayıldı…”

Mustafa Suphi ve arkadaşları önce Kars’a oradan Erzurum’a geliyorlar. Buralarda gösterilen tepkiler özerine Bayburt, Gümüşhane üzerinden Maçka’ya getiriliyorlar.

Suphi ve yoldaşları, Maçka’da da tutulmuyorlar, bir müfreze muhafazası altında tekrar yola çıkarılıyorlar. 15 yoldaşın yola çıktığını haberini alan Trabzon halkı; bütün esnaf, sanatkâr, kayıkçı, hamal gibi çeşitli insan grupları toplanıyorlar.

    SİVAS MADIMAK OTELİ KATLİAMI BENZERİ

Tarihçi Mete Tunçay, Cumhuriyet Dergi’nin 22 Ağustos 1993 tarihli 387. sayısında o dönemin gazetelerinden İstikbâl’den alıntılar yaparak, göstericilerin “hain” diye niteledikleri 15 yoldaşı Trabzon’a sokmadıklarını ve “Vaktiyle hazırlamış oldukları motora irkâp ederek memleketten tard ve te’bidi teemmül eylediklerini” yazar.

Böyle yazar, ama 15 yoldaşın hepsini ölüme gönderirler…

Bu arada, bazı kaynaklar, Mustafa Suphi’nin Rus eşine akla hayale gelmeyecek işkenceler yapıldığını yazarlar…

Dergi, bu olayı 2 Temmuz 1993 yılında yaşanmış olan ve 35 canın diri diri yakıldığı Sivas Madımak Oteli katliamına benzeterek, “72.5 yıl önce yaşanan Sivas Olayı” diye nitelendirir.

İstiklâl gazetesi “Seyyahlar şunlardır” diyerek Bakû’den gelenlerin isimlerini de sıralar:

1. Samsun’un Hançerli mahallesinden Mustafa Suphi,

2. Üsküdar’ın Ahmet Çelebi Mahallesi’nden Ethem Nejat (İzmir Maarif Müdür-ü Sabıkı),

3. Erzincanlı Aşçıoğlu Bahattin (muallim),

4. Uşak’ın Hacı Hüseyin mahallesinden Kâzım Hulusi,

5. Sürmene’nin Asu karyesinden Kır Ali oğlu Maksut,

6. Cihangirli Hilmi oğlu Hakkı (Doktor),

7. Van’ın Erciş kazasından Ahmet oğlu Hayrettin (nefer),

8. Bandırma’nın Manyas kazasından Mehmet Ali bin Hakkı (Topçu Yüzbaşı),

9. İstanbullu Emin Şefik (mühendis),

10. Kadıköylü Tevfik bin Ahmet (Tayyare Yüzbaşı),

11. Manisalı Kâzım bin Ali (ihtiyat zabiti),

12. Erzincan’ın Akdaş karyesinden Hatip oğlu Mehmet,

13. İzmir’in Tilkilik mahallesinden Hacı Mustafa oğlu Mehmet,

14. Kandıralı Cemil Nazmi bin İbrahim (Elmalı Kaymakamı-ı sabıkı)

15. Mustafa Suphi’nin refikası bir Rus kadını.

       ETHEM NEJAT VE KÖY ENSTİTÜLERİ

Yazar İsmail Göldaş, Mustafa Suphi’nin yoldaşlarından eğitimci Ethem Nejat’ı araştırır ve bir yazı kaleme alır.

ABECE Dergisi’nin Ocak 1988 sayısında çeşitli kaynaklardan yararlanarak, “Öğretmen Örgütçülüğünün Öncülerinden Ethem Nejat” başlıklı yazısında Göldaş, İsmail Hakkı Tonguç’un deyimiyle Ethem Nejat’ın “parlayan bir yıldız” olduğunu vurguluyor, şöyle bir giriş yapıyor:

“İlk pedagoji uzmanlarımızdan biri olan ve ‘Köy Enstitüleri’nin kuruluş felsefesine ilk kaynaklardan birisi sayılan ‘Eğitimci, eylem adamı’ Ethem Nejat’ın ‘yoldaşları’yla birlikte; Karadeniz sularında, Sürmene açıklarında Yahya Kahya adındaki birisinin adamları tarafından katledildikleri tarihtir.

Ethem Nejat, önemli bir eğitimci olduğu kadar, ilk öğretmen örgütçüleri arasında da sayılmaktadır. ‘Yazdıklarının çoğunu uygulamaya muvaffak olmuş olan öğretmen, eylem adamı Ethem Nejat’ın, Osmanlı İmparatorluğu döneminde kurduğu ‘Muallim Yurdu’, şimdiye kadar pek az bilinen ve ‘İfham’ Gazetesi’nde, öğretmen örgütçülüğüne, o dönemde yönelttiği eleştirilerinin yer aldığı makalesi, bu yazının ana konularıdır. O’nun hayatını, fikri gelişme ve değişmesinin seyri içinde izlemekte yarar var.”

15 yoldaşın hüznü aradan 105 yıl geçmesine rağmen hâlâ devam ediyor. Ve kendileri gibi komünist olan ve hayatı hapis ve sürgünlerde geçen Nâzım Hikmet, onlar için “Kalbim” adlı şu şiirini yazar:

Göğsümde 15 yara var!...

Saplandı göğsüme 15 kara saplı bıçak!...

Kalbim yine çarpıyor,

Kalbim yine çarpacak!!!

Göğsümde 15 yara var!

Sarıldı 15 yarama

Kara kaygan yılanlar gibi karanlık sular!

Karadeniz boğmak istiyor beni,

Boğmak istiyor beni

Kanlı karanlık sular!!!

Saplandı göğsüme 15 kara saplı bıçak

Kalbim yine çarpıyor,

Kalbim yine çarpacak!..

Göğsümde 15 yara var!.

Deldiler göğsümü 15 yerinden,

Sandılar ki, vurmaz artık kalbim kederinden.

Kalbim yine çarpıyor,

kalbim yine çarpacak!!!

Yandı 15 yaramda 15 alev,

Kırıldı göğsümde 15 kara saplı bıçak…

Kalbim,

Kanlı kızıl bir bayrak gibi çarpıyor,

Çar-pa-cak!

          ETHEM NEJAT’IN HAYATI

Göldaş, Ethem Nejat’ın 1887 yılında İstanbul’da doğduğunu, Üsküdar İdadisi’ni bitirdikten sonra Ticaret Mekteb-i Âlisi’nden mezun olduğunu, yazar Dimitır Şimanov’un “gençlik ve öğretmen kesimlerinde sevilen, yetkin bir Marksist” diye nitelediği Nejat’ın soylu bir aileden geldiğini yazdığını belirtir. Göldaş, İsmail Tonguç’tan alıntı yapar ve şöyle devam eder:

“Ethem Nejat 1908 öncesi, istibdat döneminde gazetecilik yapmış; Genç Türkler’le kurmuş olduğu ilişkilerden dolayı yurtdışına kaçmak zorunda kalmıştır. Amerika ve Fransa’da bir süre kalmış; Fransa’da bulunduğu sıralarda Genç Türkler’le ilişkilerini sürdürmüş, Abdülhamit’in saltçı iktidarına karşı gelişen ‘özgürlük’ mücadelelerinin içinde yerini almıştır. Meşrutiyetin ilanından sonra, İttihat ve Terakki iktidarı günlerinde yurda dönen Ethem Nejat’ın öğretmenlik yapmaya başladığını görmekteyiz. Meşrutiyet döneminin ‘en etkili eğitimcilerinin’, ‘öğretmen yetiştirme siyasetinin yeni fikirlerle düzenlenmesini ve ilkokulların ıslah edilmesini’ savunanların arasında Ethem Nejat da bulunmaktadır.”

Göldaş, Yahya Akyüz’den yaptığı alıntıyı da aktarır:

“Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki yıllarda Ethem Nejat, Manastır, Bursa ve İzmir darülmuallimilerinde müdür olarak görev yapmaktadır. Bu dönemler O’nun ‘Türkçü’ düşünceyi savunduğu dönemlerdir. Bursa Darülfmuallimi’nin müdürü iken yazmış olduğu ‘Türklük Nedir ve Terbiye Yolları’ adlı kitabı, ‘savaştan önceki yıllarda Türkçü olduğunun açık delilidir.”

Yazar Ziynetullah Nuşirevan’a ve Yahya Akyüz’e göre de Ethem Nejat, “Çerkes’ olmakla birlikte bu dönemde ‘mutaassıp Türkçü’dür. Ancak, Marksizmi savunmadığı bu dönemde ‘taasubun karşısında, eğitimimizin yenileşmesine çalışan aktif bir idareci öğretmendir” dediklerini yazan İsmail Göldaş, alıntılarla şöyle devam eder:

“…Ethem Nejat Türkçülüğünde de bir yenilik ruhu, yeniye doğru koşmaya temayülün mevcut olduğunu inkâr etmemek lâzımdır. Nejat’ın takip ettiği Türkçülükte, Yeni Mecmuacı’ları ananepreslik namı altındaki muhafazakârlık ve mürtecilik ve hakimiyeti-i milliyenin saltanatında temerküz ve tecellisi perdesi altındaki mutlakiyet hastalıkları yok idi. İdealizmine karşılık propaganda yapmakta olduğu ve bir Osmanlı gazetecisi tarafından bilhak kara tehlike diye tesmiye edilmiş olan mürteci Türkçülükten tamamen ayrı idi.”

           KÖY ENSTİTÜLERİNE KAYNAKLIK

Yine Akyüz’ün “Türkiye’de Öğretmenlerin Toplumsal Değişimdeki Etkileri” kitabından alıntı yapan İsmail Göldaş, şunları kaydeder:

“Türkçü düşünceyi savunduğu 1918’e kadarki dönemde ‘Şura-yı Ümmet’, ‘Siper-i Saika’, ‘Say ve Amel’, ‘Sırât-ı Müstakim’, ‘Ulûm-ı İçtimaiye ve İktisadiye’, ‘Türk Yurdu’ dergilerinde yazılar yazdığı; ‘Yeni Fikir’ adlı bir de pedagojik dergi çıkardığı; bu dergilerde genellikle uygulanmakta olan o günkü eğitim sistemini eleştirdiği, iptidaiyelerin (ilkokul) ıslah edilmesini, öğretmen yetiştirilmesi siyasetinin yenileştirilmesini’ savunduğu görülmektedir.. Bu yazıları eğitim tarihimiz açısından çok önemli olup, genel hatlarıyla ‘Köy Enstitülerine kaynaklık edici’ nitelikte yazılardır.”

            İSMAİL TONGUÇ'UN PİRİ

Fethi Tevetoğlu’nun “Türkiye’de Sosyalist ve Komünist Faaliyetleri” kitabından da alıntılar yapan Göldaş, şunları ifade eder:

“Tevetoğlu, Ethem Nejat için ‘Türkiye’de milli eğitim sahasında komünizmi yaymak istemiş Köy Enstitüleri’nin kurucusu İsmail Tonguç’un, izinde yürüdüğü’ piri; yolunu ışıtan yıldızı’ demektedir. Kasıtlı olarak kullanılmakta olan bu cümle elbette ki ‘bir gerçeğin’ izlerini –Köy Enstitüleri açısından- yansıtmaktadır. Köy Enstitüleri açısından İ. Hakkı Tonguç’un Ethem Nejat’tan etkilendiği gerçektir. Köy Enstitüleri’nin Türkiye eğitimi açısından ‘günün koşullarında ilerici, demokratik’ birer eğitim kurumları oldukları düşünülürse Tevetoğlu’nun bu cümlesinin ‘psikolojik ve sosyolojik’ boyutu kavranmış olacaktır. Hilmi Ziya Ülken, Ethem Nejat’ın 1913 yılında İstanbul’da yayınlanmış olan ‘Tekamül ve Kanunları’ adlı kitabını memleketimizde yayımlanmış ilk sosyoloji kitapları arasında saymaktadır.

   1. DÜNYA SAVAŞI’NDA NEJAT GÖNÜLLÜ ASKER

Birinci Dünya Savaşı günlerinde Ethem Nejat, Eskişehir maarif müdürüdür ve gönüllü asker olarak savaşa katılmaktadır.”

Maarif Nezareti, 1918 yılı Eylül ayında Ethem Nejat Amme Hizmetleri Dairesi’nde görevli iken, kendisini incelemelerde bulunmak üzere Almanya’ya gönderir. Almanya’ya gitmesi onun hayatında bir dönüm noktası olur.

           ETHEM NEJAT ALMANYA’DA

Burada araya gireceğim… Ethem Nejat, Türk edebiyatının önemli isimlerinden Sabahattin Ali ve Şevket Süreyya Aydemir gibi yazarlar yurt dışına gidip geldikten sonra önemli gözlemlerde ve tespitlerde bulunurlar ve bunları kendi ülkelerinde uygulamak için uğraş verirler. Ethem Nejat da yurt dışına çıkarken, Edirne'den bir Türkçü olarak yola çıkan Süreyya Aydemir gibidir...

Tekrar Ethem Nejat’a dönelim. Ethem Nejat, Almanya’da bulunduğu sıralarda, “Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi”ni kuran ve “Kurtuluş” adında bir dergi çıkaran Türk aydınlarıyla tanışır. Spartakistlerin önderliğindeki işçi eylemlerine katılmasıyla fikri hayatının kökten değişmesinin başlangıcı olur. Saygı duyulan tesirli, inanmış bir eğitimci olur…

1919 yılı mayıs ayında M. Kemal Paşa’yı Samsun’a çıkaran Bandırma vapurunun, yolcularını rıhtıma bıraktığı gün; Almanya’dan kalkan Akdeniz vapuru da Ethem Nejat’ın da içinde bulunduğu “Berlin grubunu” Haydarpaşa iskelesine indirir.

İstanbul’a gelen grup, hiç ara vermeden örgütlenme çalışmalarına başlar ve 22 Eylül 1919’da Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’nı kurar. Ethem Nejat, bu partiden 1919 genel seçimlerinden aday olur ama başarılı sonuç alamaz.

Berlin’den gelen çevre, “Anadolu’ya geçerek Milli Mücadeleye katılma” kararı alır. Ethem Nejat, 1-8 Eylül 1920 tarihleri arasında toplanan Şark Milliyetleri Kurultayı’na Türkiye’yi temsilen katılan 235 delegenin arasında olur. Bu toplantıya Ankara-Eskişehir delegesi olarak katılır.

Rasih Nuri İleri’ye göre, Ethem Nejat, Mustafa Suphi ve çevresi, 1920 sonlarına doğru, Türk Milli Mücadelesini desteklemek, bu arada Mustafa Kemal’in daveti üzerine Anadolu’ya geçmeye karar verirler.

Mete Tunçay da 15 yoldaşın bu karar üzerine, o sıralarda Ankara’ya gitmekte olan yeni Sovyet elçisi Budu Mdivani’nin grubuna katılarak yola çıktıklarını ve 28 Aralık 1921 günü Kars’a vardıklarını yazar.

Mahmut Goloğlu’na göre de aynı gün, Mustafa Kemal Paşa’nın emri üzerine Batı Cephesi Birlikleri Çerkes Ethem’in Birinci Kuvay-ı Seyyaresi üzerine harekete geçirilir. Bu günler Anadolu’da sola karşı Ankara Hükümetinin ‘bir yok etme’ siyaseti ile harekete geçtiği günlerdir. 29 Eylül 1920 günü Yeşil Ordu’nun dağıtılması üzerine başlatılan solu baskı altına alma girişimleri, yer yer tutuklamalarla devam eder.

Çerkes Ethem kuvvetlerinin tasfiyesinin ardından Çerkes Ethem’le ilişkisi olsun olmasın birçok kişi İstiklâl Mahkemelerine sevk edilir. İşte Mustafa Suphi ve Ethem Nejat’ın içinde bulunduğu TKP Merkez Heyetinin Anadolu’ya geldiklerinde ortam böyledir…

Mustafa Suphi ve Ethem Nejatların Kars’ta bulundukları günlerde, “önceden planlanmış olduğu” anlaşılan “komplo”nun uygulayıcıları harekete geçirilmiş, aleyhlerine “bazı kışkırtmaların” olduğundan şüphelenen heyet, bir an önce Ankara’ya ulaşabilmek için Erzurum’a hareket etmiş ya da ettirilmişlerdir. Erzurum’da Kazım Karabekir’in desteğindeki Muhafaza-i Mukaddesat Cemiyeti’nin kışkırtmalarıyla hazırlıklı bekleyen birtakım “nümayişçilerin” sataşmaları başlatılmış, grup, Erzurum olayları bahanesiyle doğruca Trabzon’a doğru yola çıkarılmıştır.

Mete Tunçay: Trabzon’a sokulmayan heyet üyeleri bir motora bindirilerek, Karadeniz sularına açılmak zorunda bırakılmışlardır. Başka bir motora bindirilen kayıkçılar kahyası Yahya Kahya’nın adamları, Mustafa Suphi’leri taşıyan motora Sürmene açıklarında ulaşmış; Faik Reis’in emrindeki caniler, “elleri kelepçeli” oldukları söylenen 14 insanı öldürerek Karadeniz’in sularına atmışlardır. Tarih 28/29 Ocak 1921’dir ve katledilenlerin içinde Ethem Nejat da bulunmaktadır.

Bu arada, Mustafa Suphi’nin Rus eşine yapılanların ise çok anlatılamayacak vahşette olduğu söylenir…

İsmail Göldaş, “Yahya’ya, Mustafa Suphi ve Ethem Nejat’ın da içinde bulunduğu heyeti ‘ortadan kaldırması’ emrini kim vermiştir? Bu soruya şimdiye kadar ‘net bir yanıt’ verilememektedir” diyor ve şöyle devam ediyor:

“Her olgu, somut koşullara, yere ve zamana; sınıfsal olayların gelişme seyrine uygun olarak ele alındığı zaman doğru biçimde çözüme ulaştırılabilir. İncelemekte olan olgu, kendisini çevreleyen toplumsal ve sınıfsal koşullardan soyutlanarak ele alınamaz. 1920 sonları ve 1921 başlarında, Türkiye’de yaşanılan olaylar ‘Ankara Hükümeti’nin sola karşı uygulamaya koyduğu ortadan kaldırma siyasetinin açık izlerini taşımaktadır. Bu siyasi tercih, Erzurum’da o günlerde otorite olduğu düşünülen Karabekir’in siyasi tercihi ile de uyum içindedir. Dolayısıyla 28/29 Ocak olayı, günün bu ‘siyasi koşulları’ tahlil edildiğinde ancak gerçek tahlile ulaşılabilir. ‘Gerçeğin bütün görünümleri zorunlu ve karşılıklı bağlarla birbirine bağlıdırlar.’

Ethem Nejat’ların olayı gibi siyasi olaylarda, elbette ki ‘tetiği çekenin’ çok önemli rolü bulunmaktadır; ancak gerçeği yalnızca bu görünümüyle ele almaya kalkışmak, somut gerçeğin kavranılmasını zorlaştırır. ‘Tetiğin çekildiği zaman ve mekân’ tetiği çekeni de çevreleyen genelin yalnızca bir yönünü, üstelik çok önemli bir yönünü gösterir.

Örneğin, Talip Öztürk’ün öldürülmesinde ‘tetiği çeken kişinin’ elbette ki olayda çok önemli sorumluluğu vardır; ancak düşünmek gerek, ‘tetiği çekme olayı’ o günlerde ülkenin içinde bulunduğu ve ‘tetik çekeni’ de kuşatan ‘mekân ve zaman’ içinde, siyasi koşulları ‘ilerici ve demokrat aydınların’ katledilmelerine yönelik ortamda gerçekleşti. Esas tayin edici olan da günün bu siyasi genel tercihinin koşullarıdır. Yahya Kahya’nın ve Kazım Karabekir’in olaydaki sorumlulukları elbette ki yadsınamaz; bir şartla, onları da o günlerde kuşatan ‘solun yok edilmesi’ siyaseti ile birlikte ele alınırsa. K. Karabekir tarafının da bu koşullara katkıları mutlaka olmuştur. Yalnızca, benim demek istediğim günün siyasi atmosferi de ele alınarak somut gerçeğin kavranmasında çok daha gerçek çözüm yolu bulunabileceğidir. ‘Şeyleri, kavramları, birbirleri üzerindeki karşılıklı etkileri içinde’ ele almak gerekir. Ve her şey kendi aralarında birbirini etkileme durumundadır. Dolayısı ile, her şeyden önce olguları bütün gerçeklikleri ile ve doğru olarak saptamak gereklidir.”

       NEJAT’IN ÖĞRETMEN ÖRGÜTLENMESİNE KATKISI

İsmail Göldaş, Ethem Nejat’ın Bursa Darülmuallimi Müdürü’yken “Muallim Yurdu” adıyla önemli ve önemli olduğu kadar da ilginç bir öğretmen kuruluşunun gerçekleşmesine önayak olduğunu vurgular. Yahya Akyüz’den alıntılayarak “Yeni Fikir Dergisi” ve “Muallim Yurdu” ile ilgili aşağıdaki bilgileri verir:

“Bursa muallimleri bazı müteşebbis ve vatanperver arkadaşların teşviki ile bir Muallim Yurdu küşad eylediler. Muallimler Yurdu’nun maksad-ı tesisi: Muallimleri aynı fikir ve aynı gaye-i milli ile birleştirmek, tarz-ı terbiyede bir vahdet temin eylemek, tekakkiyat-ı terbiyeyi ve ilmiyeden birbirlerini gerek müsâhebe (sohbet) ve gerek mübâhase (tartışma) ve konferanslarla haberdar etmek ve bahusus (özellikle) muallimleri kahvehane hayatından çekip kurtarmak (…) Nice muallimlerimiz mekteplerinden, işlerini bitirir bitirmez hemen kemal-i istical (büyük bir acele) ile kahvehaneye koşar, halkın huzurunda kahve, nargile çeker hatta tavla vs. oyunlar oynarlardı. Bu hal yalnız Bursa’ya değil, her yere münhasır idi. Şükür Muallimler Yurdu, muallimleri bu miskin hayattan kurtarıyor. Muallimler Yurdu her zaman açık bulunacak, bütün gazete ve risalelere abone olacak, hatta muallimlerin kahvelere müracaattan istiğna (elçekmeleri) ettirmek için, çay ve nargile de bulunduracaktır.

Muallimler Yurdu’nun riyaset-i fahriyesinin (fahri başkan) Abbas Halim Paşa kabul ettiler (…)”

İsmail Göldaş, fahri reisliğini şehrin valisi bulunan Abbas Halim Paşa’nın yapmakta olduğu bu ilginç öğretmen kuruluşunun, adında anlaşılacağı gibi cemiyet (dernek) olma özelliğinden çok “tipik bir öğretmen lokali” özelliği taşıdığı ile ilgili yine “28/29 Ocak 1921 Unutma Mustafa Suphi ve Yoldaşları” adlı kitaptan alıntılar yapar:

“Açılan yurdun, öğretmenleri kumar oynamaktan, kötü alışkanlıklardan kurtarıp; gazete ve dergilerin okunduğu ilmi ve eğitimi ilgilendiren konuşmaların yapılacağı, bu arada çay ve nargile de içilebileceği bir nevi ‘şehrin aydınlarının devam edeceği’ tipik bir ‘öğretmen kulübü’ olduğu anlaşılmaktadır.

Bilindiği gibi, Ethem Nejat bu dönemde etkili Türkçüler arasında yer almaktadır. Ancak Muallim Yurdu’nun 1908’lerden beri devam edip gelmekte olan öğretmen örgütlenmesinin halkalarından biri saymak gerekiyor. Zenon, Ethem Nejat’ın ‘muallime ve muallimler arasında teşkilat işlerine dair propaganda yapmakta’ olduğundan bahsetmektedir ki, Ethem Nejat ‘Arkadaş’ başlığını taşıyan yazısında Ethem Nejat’ın ‘eskiden beri gençlik arasında ve yoksul münevverler arasında teşkilat işleri için de kafa yormakta’ olduğunu, onun, 1910 ve 1914 senelerinde Eskişehir’de oturarak, ekseri Anadolu merkezlerindeki muallim ve muallimelerini’ örgütlemekte olduğundan bahsetmektedir..

ÖĞRETMENLERİN KURTULUŞU KENDİ ELLERİNDE

Ethem Nejat’ın öğretmen ve öğretmen örgütleriyle, en önemli sayılabilecek yazısı, İfham gazetesinde, 1920 Şubat’ında yazmış olduğu ve tam çevirisi Sayın Rasih Nuri İleri’nin kitaplığında sağladığımız ‘Muallimlerin Düşmesi Nasıl Önlenebilir?’ makalesidir.

Ethem Nejat yazısında, öğretmenlerin kurtuluş yolunun kendi ellerinde olduğunu, tek tek hak aranamayacağını, ancak dernek kurarak gerçek çıkarlarını savunabileceklerini savunmaktadır. Öğretmenlerin birer fikir ve kafa işçisi olduklarını ve kapitalizme karşı gereken mücadeleye atılmalarını öğütlemektedir:

“… Muallimler, sükût eden ve sükût ile memleketi tasavvur edilemeyecek kadar derin bir felakete götüren mesleği kurtarma için bir yol bulunmak mecburiyetini bugün vicdanen duyuyorlar.

Muallimler büyük ve cemiyete pek müfid olan faillerinin her ferdinin nefi ve hukukunu temin edecek kuvvet ve vasıtalara sahip oldukça, her mürebbi yuvasında tok ve müsterih yaşadıkça mesleği kurtaracaklardır. Halâs yolu muallimin kendi elinde kendi kudretinde, fakat muallim bunu bilmiyor, istimal edemiyor (kullanamıyor). Zavallı vatanperver ve cesur dostlarının bana sordukları ‘nasıl’a hülastan cevap vereceğim.

Hakların münferiden davası asrı geçeli çok oldu… İktisatta bile infiratçılık (tek tek hak savunma anlamında) iflas etmiş, bitmiş iken dâvây-ı hakta hiçbiri olur mu? Muallimler mesleklerinin davasını kurtarmak için daha mehal cemiyet halinde ibraz-ı faaliyet eylemelidirler (Çalışma göstermelidirler).”

Yazısında Ethem Nejat, öğretmenlerin ortaçağa özgü dernekler kurduklarını söyleyerek bunun “acıklı bir hal” olduğunu vurgulamaktadır. Yazısında Maarif Nezaretlerini eleştirerek şöyle demektedir:

“Hükümetler ve Maarif Nezaretleri her yerde daima muhafazakârdır. Muhafazakârlık arkasında daima istibdat gizlenmiştir. Muallimlik serbest bir meslek olduğu, erbâbı inlapçı oldukları halde, muallimler ekseriyetle hükümetlerin istibdat ve zulmüne alet ve vasıta olmuşlardır. Bu delâletten kendi sınıflarının da mutazarrır olduklarını hiç idrak etmemişlerdir. Faraza Alman militarizmini kökleştiren, tesis eden muallimlerdir. (…) Muallimler kusurlarını inkılâptan sonra çok takdir ettiler; fakat eyvah ki giriftar oldukları âlâm (elemler) beyhude çekilmişti.

Muallimler sınıflarını bulamıyorlar, en büyük kusur burda. Muallimleri iğfal eden pek çok muharrir ve âlimler vardır; onlar eserleri ile vaazlarıyla daima hey’ât-ıt’ alimiyeyi sınıflarının aleyhine sevk eder ve çalıştırırlar, o âlimler, o muharrirlerdir ki ekseriyetle sermayedarlara satılmışlardır. Kapitalizm ise muallimi kendi kârına bilvasıta çalıştıran bir entrikacıdır (…)”

Yazısının sonunda Ethem Nejat, muallimlerin ‘teşkilâtlanmalarını, haklarını yeklisan ve yekharaket halinde talip etmelerini’ istemektedir:

“Muallimlerimiz hem pek sevdikleri meslekleri ve hem vatanları hem kendi şahsi menfaat ve hayatları için bu nevi teşkilatları aramalı, bulmalı tesis eylemelidirler. Ve illâ daha çok zaman âciz, mahruh (Yaralanmış) ve sefil kalacaklardır.”

*Türkiye’de zeki-çalışkan köy çocuklarından ilkokul öğretmeni yetiştirilmek üzere 1935 yılında hazırlıklarına başlanılan 1937’de denemesine girişilen, 17 Nisan 1940 yılında da dönemin Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel zamanında yasallaşan köy enstitüsü sistemi, İlköğretim Genel Müdürü İsmail Tonguç döneminde büyük başarı elde etti. 

(Süleyman Boyoğlu)